नाना पाटेकरांसोबत चित्रपट करण्याचे स्वप्न अपूर्ण राहिले – भाऊसाहेब भोईर

महाराष्ट्र हा सह्याद्रीच्या उत्तुंग रांगांचा, दऱ्याखोऱ्यांचा, शूरवीरांचा, छत्रपती शिवाजी महाराजांचा तसेच शौर्य आणि विचारवंतांची समृद्ध परंपरा लाभलेला प्रदेश आहे. या महाराष्ट्राच्या मातीत अशी काही अलौकिक व्यक्तिमत्त्वे घडली, ज्यांच्या उत्तुंग कर्तृत्वाचा अवघ्या महाराष्ट्राला सार्थ अभिमान वाटावा. कला, साहित्य, समाजकारण आणि राजकारण अशा विविध क्षेत्रांत लतादीदी, आचार्य अत्रे, पु. ल. देशपांडे, ग. दि. माडगूळकर, डॉ. श्रीराम लागू, निळूभाऊ फुले अशी कितीतरी नावे घेता येतील, ज्यांच्या नावाने महाराष्ट्र ओळखला जातो.

त्याच समृद्ध परंपरेतील एक अग्रगण्य नाव म्हणजे नाना पाटेकर. 'नट' किंवा 'कलाकार' हा शब्द उच्चारताच डोळ्यांसमोर उभे राहतात ते ध्येय, अपार कष्ट आणि सातत्य यांच्या बळावर एका अतिशय सर्वसामान्य कुटुंबातून वर येऊन खऱ्या अर्थाने 'नटसम्राट' झालेले नाना. बॉलिवूडच्या झगमगत्या दुनियेत वावरत असतानाही त्यांनी माणुसकीचे भान कधी हरपू दिले नाही. अनेक कलावंत शून्यातून यशाच्या शिखरावर पोहोचल्यानंतर दिशाहीन होतात आणि त्याचे परिणाम पुढे त्यांना भोगावे लागतात; परंतु माणसाने कुठे थांबावे, कसे वागावे आणि अमाप प्रसिद्धी मिळूनही आपण समाजाचे काही देणे लागतो, याचे भान त्यांनी कायम मनात ठेवले.

नाना पाटेकरांनी आपल्या कर्तृत्वाने अशी उंची गाठली होती की प्रत्येकाने त्यांचे नाव आदरानेच घ्यावे. महाराष्ट्रावर कोणतेही सामाजिक वा सांस्कृतिक संकट आले, की परखडपणे भूमिका घेणारा कलावंत म्हणजे नाना. पु. ल. देशपांडे यांच्यावर जेव्हा हिंदुहृदयसम्राट बाळासाहेब ठाकरे यांनी टीकास्त्र डागले होते, तेव्हा त्याविरोधात उभे राहून ठाम भूमिका घेणारे एकमेव धाडसी कलावंत नानाच होते. बाळासाहेब ठाकरे हेदेखील तितकेच दिलदार मनाचे नेते असल्याने त्यांनी स्वतः पु. लं.च्या घरी जाऊन दिलगिरी व्यक्त केली होती. नानांच्या अंगी असा परखडपणा होता, ज्याची काय किंमत मोजावी लागेल याचा त्यांनी कधीही विचार केला नाही. ते केवळ बोलणारे नव्हे, तर कृतीतून दाखवून देणारे व्यक्तिमत्त्व होते.

एवढ्या मोठ्या यशाच्या शिखरावर पोहोचूनही त्यांनी आपले साधेपण कधी सोडले नाही. 'नाम फाउंडेशन'च्या माध्यमातून त्यांचे सामाजिक कार्य अधिकृतरित्या जगासमोर आले; परंतु त्याआधीही त्यांनी अंध, अपंग, अनाथ आणि असंख्य गरजूंना सातत्याने वैयक्तिक पातळीवर भरघोस मदत केली. प्रसिद्धी, संपत्ती आणि ऐश्वर्य या सर्वांच्या पलीकडे जाऊन नाना जगले. त्यांच्या स्वभावात जो काहीसा विक्षिप्तपणा होता, तोही सुसंस्कृत आणि प्रत्येकाला हवासा वाटणारा होता. त्यामुळेच नानांनी कोणत्याही विषयावर परखड मत मांडले, तरी ते रसिक प्रेक्षकांना नेहमीच भावणारे वाटायचे.

माझा त्यांच्याशी बऱ्याचदा संपर्क आला. ते नेहमीच परखड शब्दांत बोलायचे, माझ्या तब्येतीची चौकशी करायचे आणि माझ्या कामाविषयी आपुलकीने विचारायचे. एका मराठी नटाने आपल्या प्रतिभेच्या जोरावर कर्तृत्वाची किती उत्तुंग भरारी घ्यावी, याचे ते मूर्तिमंत उदाहरण होते. त्यांच्या रूपाने महाराष्ट्रातील चालते-बोलते विचारांचे एक समृद्ध विद्यापीठ आज काळाच्या पडद्याआड गेले आहे. त्यांच्यासोबत एक चित्रपट  करण्याचे माझे वैयक्तिक स्वप्न होते, परंतु ते स्वप्न आता कायमचे अपूर्णच राहिले, ही खंत माझ्या मनात सदैव सलत राहील.

खरा कलाकार कधीच काळाच्या पडद्याआड जात नसतो; तो आपल्या कला व कर्तृत्वाच्या रूपाने सदैव जिवंत असतो. त्याचप्रमाणे नाना पाटेकर हेसुद्धा आपल्या सर्वांच्या स्मरणात कायम अमर राहतील. अशा या महान कलावंताला आणि अलौकिक व्यक्तिमत्त्वाला माझी भावपूर्ण श्रद्धांजली!