ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचे निधन; वयाच्या 75 व्या वर्षी अखेरचा श्वास

गोवा : दमदार आवाज, प्रभावी संवादफेक आणि विविधांगी अभिनयातून मराठी व हिंदी चित्रपटसृष्टीत स्वतंत्र ओळख निर्माण करणारे ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचे वयाच्या 75 व्या वर्षी निधन झाले. त्यांच्या निधनामुळे चित्रपटसृष्टीवर शोककळा पसरली आहे. मुलगा मल्हार पाटेकर यांनी एका वृत्तपत्राशी बोलताना निधनाच्या वृत्ताला दुजोरा दिला असून, सविस्तर निवेदन देणार असल्याचे सांगितले.

प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तांनुसार, गोव्यातील डोना पावला येथील निवासस्थानी नाना पाटेकर बेशुद्ध अवस्थेत आढळले. त्यांना तातडीने मणिपाल रुग्णालयात नेण्यात आले. डॉक्टरांनी त्यांना वाचवण्यासाठी जवळपास 45 मिनिटे प्रयत्न केले; मात्र उपचारांना प्रतिसाद मिळाला नाही. कार्डियाक अरेस्ट झाल्याचे प्राथमिक वृत्तांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. रुग्णालयाशी संबंधित माहितीनुसार, पुढील वैद्यकीय प्रक्रियेअंतर्गत शवविच्छेदन करण्यात येणार आहे.

नाना पाटेकर यांचा जन्म 1951 मध्ये महाराष्ट्रातील मुरुड-जंजिरा येथे झाला. त्यांचे मूळ नाव विश्वनाथ पाटेकर होते. 1978 मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ‘गमन’ चित्रपटातून त्यांनी हिंदी चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले. पुढे मराठी आणि हिंदी अशा दोन्ही भाषांतील चित्रपटांमध्ये काम करत त्यांनी जवळपास पाच दशकांची दीर्घ कारकीर्द घडवली.

‘अंकुश’, ‘परिंदा’, ‘प्रहार’, ‘तिरंगा’, ‘क्रांतिवीर’, ‘अग्निसाक्षी’ आणि ‘खामोशी’ यांसारख्या चित्रपटांमधील त्यांच्या भूमिका विशेष गाजल्या. ‘प्रहार’च्या माध्यमातून त्यांनी दिग्दर्शनाची जबाबदारीही सांभाळली. त्यांच्या अभिनयात आक्रमकपणाबरोबरच संवेदनशीलता आणि व्यक्तिरेखेतील अंतर्गत संघर्षही ठळकपणे दिसत असे. संवाद बोलण्याची विशिष्ट पद्धत आणि पडद्यावरील प्रभावी उपस्थिती ही त्यांच्या कामाची वैशिष्ट्ये ठरली.

गंभीर भूमिकांप्रमाणेच विनोदी भूमिकांमध्येही त्यांनी स्वतःची वेगळी छाप उमटवली. ‘वेलकम’ आणि ‘वेलकम बॅक’मधील उदय शेट्टी ही व्यक्तिरेखा प्रेक्षकांच्या पसंतीस उतरली. ‘अब तक छप्पन’, ‘अपहरण’ आणि ‘राजनीती’मधूनही त्यांनी वेगवेगळ्या स्वभावाच्या व्यक्तिरेखा साकारल्या. त्यामुळे त्यांची ओळख केवळ एका प्रकारच्या भूमिकांपुरती मर्यादित राहिली नाही.

मराठीतील ‘नटसम्राट’ हा त्यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाचा चित्रपट ठरला. निवृत्त रंगकर्मीच्या भूमिकेतून त्यांनी या चित्रपटात भावविश्व उभे केले. रंगभूमीवरील वैभव आणि वैयक्तिक आयुष्यातील वेदना यांचा प्रवास त्यांनी प्रभावीपणे साकारला. या भूमिकेसाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा फिल्मफेअर मराठी पुरस्कार मिळाला. मराठी प्रेक्षकांशी असलेले त्यांचे नाते या चित्रपटामुळे अधिक दृढ झाले.

अभिनयातील योगदानासाठी नाना पाटेकर यांना 3 राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाले. ‘परिंदा’, ‘क्रांतिवीर’ आणि ‘अग्निसाक्षी’मधील कामगिरीचा या पुरस्कारांनी गौरव झाला. कला क्षेत्रातील योगदानाबद्दल केंद्र सरकारने त्यांना 2013 मध्ये पद्मश्रीने सन्मानित केले. विविध प्रकारच्या व्यक्तिरेखा साकारण्याची त्यांची क्षमता या सन्मानांतूनही अधोरेखित झाली.

अभिनयाबरोबरच सामाजिक कार्यातही त्यांचा सक्रिय सहभाग होता. अभिनेते मकरंद अनासपुरे यांच्यासह त्यांनी 2015 मध्ये ‘नाम फाउंडेशन’ची स्थापना केली. दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकरी आणि अडचणीत सापडलेल्या कुटुंबांना आधार देण्यासाठी ही संस्था कार्यरत आहे. जलसंधारण, जलस्रोतांचे पुनरुज्जीवन आणि ग्रामीण भागातील पाणीटंचाई कमी करण्यासाठी संस्थेने विविध उपक्रम हाती घेतले. शेतकरी कुटुंबांना मदत आणि गावांच्या विकासासाठीचे प्रयत्न यांमुळे पडद्याबाहेरील त्यांच्या कार्याचीही स्वतंत्र ओळख निर्माण झाली.

नाम फाउंडेशनच्या कार्यात आत्महत्याग्रस्त शेतकरी कुटुंबांना मदत, विधवांसाठी उपजीविकेचे उपक्रम, शिक्षण आणि आरोग्याशी संबंधित कामांचाही समावेश आहे. अभिनयातून मिळालेल्या लोकप्रियतेचा सामाजिक उपक्रमांसाठी उपयोग करणाऱ्या नाना पाटेकर यांची ही बाजूही महत्त्वाची होती. चित्रपटांमधील त्यांच्या व्यक्तिरेखांबरोबरच ग्रामीण महाराष्ट्राशी जोडलेले हे कार्य त्यांच्या सार्वजनिक आयुष्याचा महत्त्वाचा भाग राहिले.